DENİZLİ İLİ SOSYO-EKONOMİK ANALİZİ

Havasını soluduğumuz, yağmurunda ıslandığımız, ekmeğini yemeğini yediğimiz, yerel motiflerini halen yitirmeyen yaşadığımız büyükşehir. Denizli. Şöyle bir analiz edelim dedik. İlimiz 2020 yılı nüfusu 1.040.915 kişidir. Bu nüfusun 522.173’ü kadınlardan ve 518.742’si erkeklerden oluşmaktadır. Denizli’de yıllık nüfus artışının ise 2020 yılında bir önceki yıla göre 3.707 kişi artarak ‰3,57 oranında gerçekleşmiştir. (https://biruni.tuik.gov.tr/ilgosterge/?locale=tr). Nüfusun %98,6’sı okuma yazma bilmektedir. Ayrıca 2019 yılında ilde okuma yazma bilmeyen erkek sayısı 1.630 ve kadın sayısı ise 10.330’dur. Bu durum ise Denizli’de kadınların eğitim olanaklarına ulaşabilirliğinin erkeklere göre daha az olduğunu göstermektedir.  Denizli ilinde 2020 yılı 15-64 yaş grubunun nüfus içindeki yüzdesi 75,53 ve 65 yaş ve üzeri ise 11,49’dur. Çalışma çağındaki nüfusun (15-64 yaş arası) yüksek olması, ilin işgücü potansiyelinin yüksek olduğunu göstermektedir. (https://www.nufusu.com/il/denizli-nufusu). Denizli ilinde 2019 yılı İŞKUR’a kayıtlı işsiz sayısı 45.261 kişidir. Denizli’de 2019 yılı aktif çalışan sayısı toplam 302.524 kişidir. Yine sigortalı istihdam edilen işçi sayısı 2019 yılında 213.868’e düşmüştür. Tekstilde istihdam edilen işçi sayısı ise 46.949 olup, bu rakam Denizli ili çalışan nüfusunun %15,37’sini oluşturmaktadır. (Denizli Ticaret Odası, 2019, s. 83-84)

Denizli İlinin Genel Ekonomik Durumu nasıl bir bakalım..

Denizli’nin kişi başına düşen GSYH’si 2019 yılında TL cinsinden 46.529 TL idi (Türkiye’nin 52.316 TL idi). Dolayısıyla Denizli’nin GSYH’si Türkiye ortalamasının altında kaldığı görülmektedir. GSYH verileri yıllar itibariyle dalgalı bir seyir izlemiş olsa da 2010 yılından itibaren artış göstermiştir (https://data.tuik.gov.tr/).

Denizli’de 2002 yılında tarımdan elde edilen Gayrisafi Üretim 741.513.287 TL iken, 2018 yılında 9.022.076.243 TL ile 12 kat artış göstermiştir. Gayrisafi üretim değerlerine göre 2013-2018 yılları arasında üzüm hep ilk sırada yer almış ve 2018 yılında üzümü, elma ve tütün takip etmiştir. Bitkisel ürün sıralamasında buğday ise 4. Sırada yer almaktadır (Denizli İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, 2018, s. 17). TÜİK 2019 yılı istatistiklerine göre Türkiye’de üretilen 451 bin ton şaraplık üzümün 90.97 tonu (%20) Denizli’de üretilmiştir. Türkiye’de sofralık çekirdeksiz üzüm üretiminde ikinci sırayı 185.524 ton (%28,3) ile Denizli almıştır. Kekik üretiminde ise 2019 yılında Denizli ili birinci sırada yer almaktadır.  Ayrıca Denizli ilinde 2019 yılı TÜİK verilerine göre büyükbaş hayvan mevcudu 293.655 ve büyükbaş işletme sayısı 23.811’dir. Yapılan destek ve teşvikler sayesinde 2002-2018 yıllarında büyük baş hayvan mevcudu ve verimi artmıştır (Denizli Ticaret Odası, 2019, s. 130-131).

İstanbul Sanayi Odası tarafından her yıl gerçekleştirilen ilk 500 firma sıralamasında 2018 yılı verilerine göre Denizli’den 12 firma girmiştir (Denizli Ticaret Odası, 2019, s. 35-36) Denizli, ekonomik faaliyetler bakımından iller arasında ilk 13, sanayi bakımından ise ilk 9 il arasında yer almaktadır. Denizli’de üretilen katma değerin %31’i sanayi sektöründen kaynaklanmaktadır. Denizli ili ekonomisi büyük ölçüde ihracata dayalıdır. Son 7 ayda rekor kırarak pandemi etkisi hızla minimize edilmiş ve 2019’a göre 2020 yılı ihracatı yaklaşık %0.25 artarak 3.2 Milyar $ olarak gerçekleşmiştir. Denizli ili Türkiye genelinde en fazla ihracat yapılan ilk 10 şehir sıralamasında 9. Sırada yer almaktadır. Yine 2020 yılında toplam 171 ülkeye ihracat yapılmıştır (http://www.denib.gov.tr/files/downloads/aylik_rapor/aralik2020.pdf)

Denizli İlinin Vergi Yapısı Nasıl? Bakalım..

2010-2020 yılları itibariyle genel bütçe vergi gelirleri bütçe giderlerine oranla artmıştır. Merkezi bütçeden aktarılan kaynaklar önceki yıllara göre gözle görülür biçimde artış göstermiştir. Dolayısıyla Denizli ilinde, Türkiye’deki diğer illere kıyasla merkezi yönetim bütçesine vergiler aracılığıyla yaptığı katkı aldığı tutardan daha fazladır. Tahakkuk ve tahsil eden vergi tutarlarına baktığımız zaman 2010 yılında brüt tahakkuk oranı 1.569 milyar TL iken 2020 yılında 8. 789 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Tahsilat oranı ise 2010 yılında 1.216 milyar TL iken, 2020 yılında 5.850 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 2010-2020 yılları arası tahakkuk eden vergi miktarı 5,6 kat, tahsil edilen vergi miktarı ise yaklaşık 4,8 katlık bir artış göstermiştir. Yine aynı dönemde Denizli ilindeki tahakkuk eden vergi miktarındaki artış oranı yaklaşık %19,9 iken bu oran Türkiye genelinde %16,7’dir. Tahakkuk eden vergilerin tahsilata oranı ise 11 yıllık dönemde %75’tir.(Türkiye genelinde %84’tür.) Bu verilere göre tahsil edilen vergi/tahakkuk oranının Türkiye ortalamasının altında kaldığı görülmektedir. 2010-2019 yılları arasında tahsilatta artış Denizli ilinde yaklaşık %18 iken Türkiye genelinde bu oran %15’tir. İlin Türkiye geneli tahsil edilen toplam vergi gelirleri içindeki payı yaklaşık binde 54’tür. Dolayısıyla bu durum Denizli ilinin vergi tahsilatına Türkiye’deki 67 ilden daha fazla katkı sağlamış olduğunu göstermektedir. Aynı zamanda Denizli ilinde dolaysız vergilerin ağırlığı dolaylı vergilere kıyasla daha fazladır.  Denizli ilinde gelir vergisi bileşimine bakılacak olursa kaynakta kesinti usulü ile toplanan vergi gelirlerinin yaklaşık %86,45 ile en büyük kalemi oluşturmaktadır. Gelir vergisinin %7,97’si beyana dayanan, %4,96’sı gelir geçici vergisi, %0,62’si ise basit usulde tahsil edilmektedir. Bu verilere göre en düşük tahsilat basit usulde gelir vergisidir (https://muhasebat.hmb.gov.tr/genel-butce-gelirlerinin-iller-itibariyle-tahakkuk-ve-tahsilati-2004-2019). Denizli ili faal mükellef sayılarına bakıldığı zaman Türkiye geneli faal toplam mükellef sayısına oranı yaklaşık %1,40’tır (https://www.gib.gov.tr/kurumsal/stratejik-yonetim/faaliyet-raporlari). Denizli ilinde gelir vergisi mükellef sayısı 2020 yılında 26.702’ye ulaşmıştır. İlin gelir vergisi mükellef sayısının toplam gelir vergisi mükellefi sayısına oranı yaklaşık yüzde 1,28’dir.   Denizli ilinde Gayri menkul sermaye iradı elde eden mükellef sayısı 2020 yılında artarak 24.854 kişiye ulaşmıştır. Denizli ili GMSİ elde eden (kira geliri) mükellef sayısının toplam GMSİ elde eden mükellef sayısına orası ise yaklaşık yüzde 1,20’dir. Yine basit usule tabi mükellef sayıları 2020 yılında 22.101’e yükselmiştir. Denizli iline kayıtlı basit usule tabi mükellef sayısın toplam basit usule tabi mükellef sayısına oranı ise yüzde 2,73’tür. Kurumlar vergisine ait mükellef sayıları incelendiğinde ise; 2020 yılında artarak 8.922 kişiye ulaşmıştır. Denizli iline kayıtlı kurumlar vergisi mükellefi sayısının toplam kurumlar vergisi mükellef sayısına oranı ise yüzde 0,98’dir. Son olarak Denizli ilinde KDV mükellefi sayısı 2020 yılı sonunda 35.125 kişi olmuştur. Denizli iline kayıtlı KDV mükelleflerinin sayısının toplam KDV mükellefi sayısına oranı yüzde 1,20’dir.

Sonuçta ne diyebiliriz..

Sonuç olarak Denizli ili tarım, sanayi ve hizmet sektörü açısından gelişmiş bir kenttir. Dolayısıyla istihdam olanakları bakımından oldukça avantajlıdır. Fakat Denizli ilinin sahip olduğu bu avantajlarının etkin bir şekilde değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu sayede vergi mükellef sayıları ve vergi gelirleri yıllar itibariyle artış gösterecektir.

YORUM EKLE