SGK’nın en önemli sorunu: Kayıt dışı istihdam

Sosyal Güvenlik Kurumu İl Müdürü Abdullah Mersin, Türkiye’deki sosyal güvenlik sisteminin ön önemli sorununun kayıt dışı istihdam olduğunu söyledi.

SGK’nın en önemli sorunu: Kayıt dışı istihdam

Doğan Ateş: Dünyanın büyük bir sınav verdiği Kovid-19 salgınında aslında ne kadar önemli olduğu toplum tarafından da anlaşılan sosyal güvenlik sistemimiz hakkında bizi bilgilendirebilir misiniz? Sosyal güvenlik nedir ve neden önemlidir?

Abdullah Mersin: Sosyal güvenlik sistemi vatandaşlara hayatları boyunca sağlık hizmeti vermeyi, asgari bir gelir düzeyi sağlamayı ve kişileri mesleki, fizyolojik ve sosyo-ekonomik nitelikteki risklere karşı korumayı ve bu risklerden doğan zararları gidermeyi amaçlayan sistemdir. Sosyal güvenlik, toplumun zor durumda olan bireylerine yardım edilmesini daha iyi durumda olan kişilerin vicdanına veya yardımına bırakmayarak, toplumsal dayanışmayı kurumsal ve düzenli işler hale getirmekte ve tüm ülke vatandaşlarına hak olarak sunmaktadır. Ülkemizde sosyal güvenlik, anayasal bir hak olarak Anayasa’nın 60’ıncı maddesinde yer alan ‘Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Devlet, bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve teşkilatı kurar’ hükmü ile güvence altına alınmıştır. Çalışanların sosyal güvenlik sistemine dahil olmaları hak ve aynı zamanda bir yükümlülüktür.

Doğan Ateş: Kişilerin karşılaşabileceği risklerden söz ettiniz. Peki nedir bu riskler?

Abdullah Mersin: İnsanoğlu her an kaza ve doğal afetlerle karşı karşıyadır. Bize bağlı olan, tahmin edilemeyen ve kaçınılmaz olan riskler olarak 3’e ayırabiliriz. Bize bağlı olan riskler, doğum, evlenme gibi tahmin edilemeyen riskler iş kazası, malullük, hastalık gibi ve kaçınılmaz olan riskler ise yaşlılık ve ölüm şeklinde değerlendirebiliriz. Herkes kendine şu soruları sorarsa sosyal güvenliğin önemini çok daha iyi anlayacaktır. Bir işveren işçisinin iş kazası masraflarını ödeyip onun ailesine bir ömür bakabilir mi? Karşılaşabileceğimiz tüm hastalıkların tedavi masraflarını tek başımıza karşılayabilir miyiz? Bize bir şey olduğunda ailemize bir gelir garanti edebilir miyiz? Peki ya doğal afetler… O zaman kimi sorumlu tutacağız? Gelirimizi nasıl sağlayacağız?

Doğan Ateş: Sosyal güvenliğin bireylere sağladığı faydalar nelerdir?

Abdullah Mersin: Sigortalı çalışan kişi ve aile bireyleri sağlık hizmetlerinden yararlanabilirler. Sigortalı çalışanlara iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık hali nedenleriyle çalışamadığı sürelerde maaşının işveren tarafından ödenmeyen kısmını karşılamak üzere geçici iş göremezlik ödeneği ödenir. Sigortalı çalışanlara iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle kısmen veya tamamen çalışamaz duruma gelmesi halinde sürekli iş göremezlik geliri bağlanır. Sigortalının aile bireylerine, sigortalı iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle hayatını kaybetmesi halinde ölüm geliri bağlanır. Sigortalı herhangi bir nedenle sakatlanıp çalışamaz duruma geldiğinde malullük aylığı bağlanır. Sigortalı, belli bir yaşa geldiğinde yine prim şartlarını da sağlıyorsa kendisine yaşlılık aylığı bağlanır. Sigortalı öldüğünde eş ve çocukları ile anne ve babasına ölüm aylığı bağlanır.

Doğan Ateş: Sosyal güvenlik sistemimizin ön önemli sorunu nedir?

Abdullah Mersin: Hiç şüphesiz kayıt dışı istihdamdır.

Doğan Ateş: Yani sigortasız çalışma mı?

Abdullah Mersin: Kayıt dışı istihdam, çalışanların Sosyal Güvenlik Kurumu’na hiç bildirilmemesi ya da çalışma gün veya ücretlerinin eksik bildirilmesidir. Yani sigortasız işçi çalıştırma durumunda olduğu gibi, çalışma sürelerinin veya ödenen ücretlerin eksik bildirilmesi de kayıt dışı istihdam olarak değerlendirilmektedir. Çalışanların sigortalı olarak çalıştırılmaları anayasal bir hak olmakla birlikte aynı zamanda hem çalışanlar hem de işverenler açısından bir zorunluluktur. Yani işverenlerin çalışanlarını sigortasız olarak çalıştırma hakları olmadığı gibi çalışan kişilerin de sigortasız çalışmak veya sigortasız çalışmayı istemek gibi bir hakları söz konusu değildir. Ülkemizde 2002 yılında kayıt dışı istihdam oranı yüzde 52 seviyelerinde iken bu rakam 2019 yılının sonunda yüzde 33 seviyelerine kadar gerilemiştir.

Doğan Ateş: Ülkemizde kayıt dışılığın sebepleri nelerdir?

Abdullah Mersin: Sebepler arasında bence en önemlisi sosyal güvenlik bilgisi ve bilincinin yetersizliğidir.

Doğan Ateş: Kayıt dışı çalışma veya çalıştırmanın olumsuz etkileri hakkında bizi bilgilendirir misiniz?

Abdullah Mersin: Kayıt dışı istihdamın toplumun sosyal ve ekonomik değerleri üzerinde birçok olumsuz etkisi bulunmaktadır. Kayıt dışı istihdam, hem çalışanlar ve işverenler hem de devlet açısından birçok olumsuz etkiye yol açmaktadır. Kayıt dışı İstihdam; çalışanlar açısından daha önce sorduğunuz ve benim söylediğim sosyal güvenliğin bireylere sağladığı faydalardan yararlanamamanın yanında; ücret ve diğer sosyal haklar konusunda kanunların sağladığı korumadan yoksun olarak daha kötü şartlarda çalışma. İhbar ve kıdem tazminatından yoksun kalma. Yıllık izin, haftalık izin, doğum izni gibi haklardan faydalanamama, işverenler açısından haksız rekabetin ortaya çıkması, yaşanacak iş kazası ve meslek hastalıkları karşısında devlete ve işçilere karşı ağır idari ve adli yükümlülüklerin ortaya çıkması, hibe, kredi ve desteklerden yoksun kalma, verimlilik ve motivasyonun azalması gibi olumsuzlukların yanında yapılacak denetimler ve tespitler sonucu yüksek tutarlarda idari para cezası ile karşılaşma ve  bunun sonucunda işyerinin kapanması riski… Devlet açısından ise vergi ve prim kaybı, çalışan/emekli dengesinin bozulması, sosyal güvenlik açığının ortaya çıkması, primsiz ödemelerin artması, adaletsizlik, yoksulluk ve ahlaki dejenerasyon gibi birçok olumsuz etkiye neden olmaktadır.

Doğan Ateş: Yüksek miktarlarda idari para cezasından bahsettiniz. Çalışanının sigortasını bildirmeyen bir işverene uygulanacak para cezası ne kadardır?

Abdullah Mersin: Yapılan tespitlerle bir kişiyi sigortasız çalıştırdığı tespit edilen işverene bir işçinin 1 gün dahi sigortasız çalıştırılması durumunda 2 asgari ücret. Bu süre 1 ay ise 4 asgari ücret, 6 ay ise 14 asgari ücret ve 1 yıl ise 26 asgari ücret tutarında idari para cezası uygulanır. Ayrıca bu çalışmalara ait primler gecikme cezası ve faiziyle birlikte tahsil edilir.

Doğan Ateş: Kayıt dışı istihdamla mücadelede sigortalılara söylemek istediğiniz bir şey var mı?

Abdullah Mersin: Çalışanların çalışmalarının işverenler tarafından bildirilip bildirilmediğini veya hangi kazanç seviyesinden bildirildiğini kısa sürede öğrenebileceği birçok yol vardır. Bunlar; PTT’den alınan e-devlet şifresi ile www.turkiye.gov.tr adresinden sorgulama yapılabilir. 7 gün 24 saat “ALO 170” Çalışma ve Sosyal Güvenlik İletişim Merkezi i aranabilir. Yine il ve ilçelerde bulunan tüm sosyal güvenlik il müdürlüğü veya sosyal güvenlik merkezine başvurarak da sigortalı çalıştırılıp çalıştırılmadığı ve hangi kazanç seviyesinden bildirildiği kısa sürede öğrenilebilir. Çalışanlar sigortasız çalıştırıldıklarını ya da ücretlerinin veya çalışma sürelerinin eksik bildirildiğini düşündüklerinde, ihbar ve şikayetlerini Sosyal Güvenlik Kurumu’na şu yollarla iletebilir: Çalışma ve Sosyal Güvenlik İletişim Merkezi “ALO 170” i 7 gün 24 saat arayabilir. En yakın sosyal güvenlik il müdürlüğü veya sosyal güvenlik merkezine şikâyetleri iletebilir. Her türlü istek, şikayet, ihbar, görüş ve öneriler CİMER yani Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi üzerinden de yapabilir.

Doğan Ateş: İşçi çalıştırmaya karar veren bir işverenin yükümlülükleri nelerdir?

Abdullah Mersin: İşverenin işyerine ilişkin; kuruma işyerinin bildirilmesi ve belgelerin ibrazı olmak üzere iki önemli yükümlülüğü vardır. İşverenin işyerine ilişkin yükümlülükleri yanında ayrıca çalışanlara yönelik yapması gereken kanuni yükümlülükleri de vardır. Bunlar; işçinin işe girişinin bildirilmesi, işten ayrılışın bildirilmesi, aylık prim ve hizmet belgelerinin verilmesi, primlerin ödenmesi, iş kazasının, meslek hastalığının ve istirahat dönemlerinde işçinin çalışıp çalışmadığının bildirilmesidir. Ayrıca yabancı çalışanlar için çalışma izni almak, ücretleri bankalar aracılığıyla ödemek, yapılan bildirimlerde sahte ve gerçeğe aykırılığın olmaması gibi yükümlülükler de söz konusudur.

Doğan Ateş: Kayıt dışı istihdam ve yükümlülükler hakkında işverenlere söylemek istediğiniz başka bir şey var mı?

Abdullah Mersin: Sigortasız işçi çalıştırmak, sigortalı çalıştırmaktan çok daha maliyetli ve risklidir. Bir işçiyi 6 ay boyunca sigortasız çalıştırmanın maliyeti ödeyeceğiniz primin yaklaşık 10 katıdır. Ayrıca sigortasız işçinin kaza geçirip çalışamaz duruma gelmesi ya da ölmesi halinde sigortalıya ve yakınlarına yapılacak tüm giderler sizden talep edilir. Çalıştırdığınız işçilerin meslek kodları, işyerinde fiilen yaptıkları işe uygun şekilde bildirilmelidir. Aksi durumda her sigortalı için 1 asgari ücret tutarında ceza ile karşılaşabilirsiniz. Sigortasız işçi çalıştırmazsanız, primlerinizi düzenli öderseniz ve gerekli belgeleri SGK’ ya yasal süresi içinde verirseniz sigorta prim teşviklerinden yararlanarak çok büyük maliyet avantajı sağlayabilirsiniz.

Doğan Ateş: Maliyet Avantajı dediniz. Biraz bu sigorta prim teşvikleri konusundan da bahsedebilir misiniz?

Abdullah Mersin: Sigorta primi teşvikleri; ülkemizde istihdamın ve üretimin arttırılması, kayıt dışı istihdamın engellenmesi, bölgesel gelişmişlik farklarının azaltılması, engelli istihdamının artırılması, genç ve kadınların işgücüne katılımının artırılması gibi amaçlarla işverenlerin ödemeleri gereken sigorta primlerinin belirli oranda ve sürede devletçe karşılanması anlamına gelmektedir. Bunun yanında her bir teşvik uygulaması için farklı bazı özel şartlar da söz konusudur. Devlet, teşvikin türüne göre sigorta primi işveren hissesi veya sigortalı hissesi ile birlikte işveren hissesinin tamamına kadarını karşılayarak işverenlerin maliyetleri önemli ölçüde düşürmelerini sağlamaktadır. Teşviklerle ilgili olarak işverenlerimiz uygun teşvik ve desteği bulmak için oluşturulmuş olan  destekal.gov.tr adresine girerek hangi teşvik ve desteklerden hangi sürelerde ve hangi tutarlarda yararlanabilecekleri hakkında detaylı bilgilere sahip olabilmelerinin yanında kendilerine vermiş olduğumuz e-sigorta kullanıcı kodu ve şifresi ile girebildikleri işveren sisteminden de işe aldıkları sigortalıların hangi teşvikten yararlanabileceğini sorgulama imkanına sahiptirler.

Doğan Ateş: Abdullah Bey değerli bilgilerinizi bizimle paylaştığınız için size teşekkür ediyorum. Sizin toplum içinde sosyal güvenlik bilincinin oluşması açısından eklemek istediğiniz bir şey var mı?

Abdullah Mersin: Bu imkanı bize sağladığınız için biz size teşekkür ederiz. Son olarak maalesef çok sık karşılaştığımız sahte sigortalılık konusunda da biraz bilgi vermek isterim. İşyerlerinde sigortalı olarak bildirilen kişilerin o işyerinde fiilen çalışan kişiler olması gerekir. Bir işyerinde fiilen çalışmadığı halde sigortalı olarak bildirilen kişiler ‘sahte sigortalı’ olarak değerlendirilmektedir. Fiilen çalışmadığı halde sahte sigortalı olarak bildirilen kişilerin hizmetleri iptal edilmekte, bu kişiler için ödenen primler iade edilmemekte ve SGK tarafından sahte olarak bildirilen sigortalılar için yapılan harcamalar (sağlık harcamaları, ödenekler, gelirler ve aylıklar) faiziyle birlikte geri alınmaktadır. İşyerinde fiilen çalışmayan kişilerin SGK’ya sigortalı olarak bildirilmesi evrakta sahtecilik olarak değerlendirildiğinden TCK’ya göre suç sayılmaktadır. Bu durumda ilgili işveren, muhasebeci ve sigortalılar hakkında Cumhuriyet Savcılığı’na suç duyurusunda bulunulmaktadır. Sahte işyeri de TCK’ya göre suç sayıldığından aynı uygulama sahte işyerlerinin tespiti halinde de söz konusudur.

Güncelleme Tarihi: 23 Eylül 2020, 15:49
YORUM EKLE
SIRADAKİ HABER

banner206

banner205